Met een van de mooiste vergezichten over het cultuurlandschap geldt de brug als symbool van de deling en hereniging van Oost en West. Als bijna geen andere brug in Duitsland leverde hij stof voor verhalen, boeken en films. Hermetisch afgesloten van de buitenwereld vonden hier tijdens de Koude Oorlog drie spectaculaire uitwisselingen van spionnen plaats. Tegenwoordig herinnert de in twee verschillende kleuren uitgevoerde verflaag van de brug aan deze tijd. Het groen van de stalen draagbalken aan de Berlijnse kant is duidelijk donkerder dan dat aan de kant van Potsdam. De brug was 37 jaar lang voor het normale verkeer gesloten, vanaf 1952 mochten alleen nog maar civiele personen met een speciale vergunning de overgang passeren. Na de bouw van de Muur in 1961 was ook dat verboden. Over de brug reden alleen voertuigen van de geallieerde militaire missie. Op de avond van 10 november 1989 werd de Glienicker Brug voor DDR-burgers geopend en in juli 1990 kwamen de controles van identiteitsbewijzen en paspoorten te vervallen.

Het historische gebouw in de binnenstad zag er niet uit als een gevangeniscomplex. De huidige gedenkplaats van politiek geweld informeert in een tentoonstelling over de geschiedenis van deze locatie als onderzoeksgevangenis van de Sovjet-Russische geheime inlichtingendienst en de staatsveiligheidsdienst Stasi.

Het huis in de Leistikowstrasse dat door de Sovjet-Russische bezettingsmacht in beslag was genomen, werd een gevangenis van de contraspionage. Behalve Sovjet-Russische burgers werden hier tot 1954 ook Duitse burgers gevangen gehouden en gemarteld.

In november 2009 werd in de Villa Schöningen een nieuw museum geopend. Een permanente tentoonstelling documenteert de geschiedenis van de villa en van de Glienicker Brug en daarmee de geschiedenis van de deling en de hereniging van Duitsland. Er is ook een plek ontstaan die de bewogen ontwikkeling toont van deze twee historische bouwwerken vanaf de tijd van de Grote Keurvorst via het koninkrijk Pruisen en het Duitse Rijk tot de onteigening door de nazi’s, de tijd van de DDR en het einde van de Duitse deling.

De permanente tentoonstelling:
Het centrale onderwerp is de geschiedenis van de Glienicker Brug: de tentoonstelling documenteert de ontwikkelingen gedurende de tijd van de Conferentie van Potsdam, de inwijding van de ‘Brug der Eenheid’ (1949) evenals de functie die de brug had voor de militaire missies. De grensinstallatie met de talrijke controle- en verboden zones, die vanaf 1961 steeds meer werd versterkt, wordt schetsmatig toegelicht. Verder zijn de achtergronden beschreven van de drie acties waarbij geheime agenten werden uitgewisseld (1962, 1985, 1986) en die de ‘spionnenbrug’ wereldberoemd hebben gemaakt. Een tweede centraal onderwerp is de geschiedenis van de mensen die in de Villa Schöningen of in het onmiddellijke grensgebied hebben gewoond en gewerkt.

Het architectuurhistorisch deel van de tentoonstelling documenteert de geschiedenis van de Glienicker Brug vanaf het einde van de 17e eeuw: van de eerste houten brug, de later volgens plannen van Karl Friedrich Schinkel gebouwde stenen brug tot aan de ijzeren brug uit 1907 en de wederopbouw van de brug die in de Tweede Wereldoorlog was verwoest.

Villa Schöningen, Berliner Strasse 86, D-14467 Potsdam
www.villa-schoeningen.de, info@villa-schoeningen.de

Eisenhüttenstadt, in 1950 gesticht als ‘Stalinstadt’, geldt sinds 1961 als de ‘eerste socialistische stad op Duitse bodem’. Hier werd getracht een woonmilieu voor de ‘nieuwe mens’ te creëren. Volgens een uniform plan ontstonden drie en vier verdiepingen hoge flatgebouwen met kinderdagverblijven, scholen en winkelmogelijkheden voor circa 7.000 inwoners, van wie de meesten in het eveneens nieuw gebouwde complex van ijzersmelterijen werkten. Een modelappartement met de standaard van de jaren 1950 kan tijdens de weekends in het stadscentrum worden bezichtigd.

Sinds 1999 toont het documentatiecentrum in een als monument gerestaureerd kinderdagverblijf tentoonstellingen met een selectie van zo’n 150.000 objecten m.b.t. het dagelijks leven in de DDR. Ter aanvulling van de tentoonstelling zijn er films en geluidsdocumenten uit 40 jaar Oost-Duitse geschiedenis.

Tussen 1958 en 1960 ontstond in de buurt van het dorp Wandlitz ten noorden van Berlijn een streng beveiligde woonwijk voor leden en kandidaten van het politbureau van het Centraal Comité van de SED. Voor die tijd woonden de kopstukken van de DDR hoofdzakelijk in villa’s aan de Majakowskiring (Berlijn-Niederschönhausen/district Pankow). De Waldsiedlung Wandlitz was door een buitenste ringmuur en een daarbinnen gelegen afrastering van prikkeldraad meervoudig beveiligd en alleen met speciale legitimatie toegankelijk. Het terrein werd bewaakt door het Stasi-wachtregiment ‘Feliks Dzierzynski’. Binnenin bevonden zich 23 vrijstaande huizen, een zwembad, een clubhuis met bioscoop en restaurant, een tuinderij, een polikliniek, een pistoolschietbaan, een sportveld met tennisbanen alsmede gemeenschapsgebouwen voor employés en bewakingspersoneel. In de winkel werden behalve hoogwaardige DDR-producten ook artikelen uit het westen tegen DDR-valuta aangeboden. Tegenwoordig is hier een grote revalidatiekliniek gevestigd, die ook van de vroegere woonhuizen van de partijtop gebruik maakt.

De emeritus-predikant Hans-Peter Freimark heeft samen met een kleine vereniging talloze voorwerpen uit de DDR-tijd bijeengebracht. Veel van de stukken heeft hij zelf bewaard of na de ‘Wende’ van de vuilnisbelt gered. Zo wordt het dagelijks leven zowel aan de hand van originele woon- en slaapkamers, kinderkamers, keukens, een Konsum-winkel en een restaurant duidelijk, alsook door een schier onafzienbare verzameling boeken, brochures, affiches en andere documenten. Alles mag worden aangeraakt en bestudeerd. Afzonderlijke gebieden houden zich bezig met het nationale volksleger (NVA), de blokpartijen in de DDR en de staatsveiligheidsdienst Stasi.

Museum ‘Sovjet-Russisch speciaal kamp nr. 7/nr. 1 (1945-1950) in Sachsenhausen’
Vanaf augustus 1945 gebruikte de Sovjet-Russische geheime inlichtingendienst de kernsector van het vroegere nationaal-socialistische concentratiekamp Sachsenhausen als speciaal kamp nr. 7 (vanaf 1948 nr. 1). Tot de opheffing in maart 1950 zaten hier meer dan 60.000 mensen gevangen, minstens 12.000 zijn er ten gevolge van de catastrofale detentieomstandigheden overleden. In het museum worden de gebeurtenissen na 50 jaar op een passende en waardige manier getoond.

Permanente tentoonstelling ‘Van de herinnering tot monument. De geschiedenis van de gedenkplaats Sachsenhausen 1950-1990’
De permanente tentoonstelling presenteert foto’s, plattegronden, artistieke studies en ontwerpen van de makers, tekeningen, modellen, kunstwerken, affiches, fragmenten uit oude bioscoopjournaals en talrijke voorwerpen m.b.t. de geschiedenis van de voor het publiek opengestelde nationale gedenkplaats Sachsenhausen. Een themagebied vormen de door DDR-architecten uitgevoerde aanzienlijke veranderingen en overvormingen van deze historische locatie. Bovendien worden belangrijke aspecten van het door de politiek geïnstrumentaliseerde antifascisme belicht. In het laatste hoofdstuk ‘Het monument brokkelt af’ is de langzaam voorschrijdende uitholling gedocumenteerd van de beslaglegging op de gedenkplaats door de staat. Getoond worden vredes-, kerk- en burgergroepen alsmede ‘geïsoleerde’ slachtoffergroepen die in de jaren 80 in opstand kwamen tegen het communistische ‘heldenmonopolie’. Duidelijk wordt ook het geleidelijke verval van de gedenkplaats in de DDR.

De grond van Brandenburg lijkt net een enorme Zwitserse kaas: zo doorzeefd van bunkers, commandocentrales en andere onderaardse militaire installaties is nauwelijks een andere regio van Duitsland. Tegenwoordig zijn het ten dele monumenten die te bezichtigen zijn. Door honderden meters lange gangen onder een dikke laag beton komt men in de voormalige luchtverdedigingsbunker Wünsdorf, in de atoombunker van de NVA-leiding in Harnekop, in het militair-historische speciaal object ‘Sonderobjekt 301’ in Wollenberg en het bunkercomplex in Garzau. In het kader van een dagexcursie kunnen hobby-historici zich overtuigen van de beklemmende uitstraling van de bunkercomplexen.

De villakolonie Neubabelsberg bood onderdak aan prominente personen uit de filmwereld en de politiek. Tijdens de Conferentie van Potsdam hadden Stalin, Truman en Churchill hier hun domicilie. Ten tijde van de DDR was hier de DEFA gevestigd, de filmstudio die staatseigendom van de DDR was. Tegenwoordig is de permanente expositie van het Filmmuseum in het centrum van Potsdam, ‘Babelsberg – gezichten van een filmstad’, gewijd aan de bewogen geschiedenis van de Potsdamse filmstudio’s, die tegenwoordig het grootste film- en mediacentrum van Europa vormen. Met zijn ateliers, werkplaatsen, kostuum- en rekwisietenvoorraden lokt het grote Hollywoodproducties en bekende sterren van het witte doek naar de deelstaathoofdstad.

In 1961 begon met de eerste schooldag van meisjes en jongens uit het dorp Golzow in de Oderbruch de langste filmdocumentaire ter wereld. Deze eindigde pas in het jaar 2007 en toont het dagelijks leven in de DDR, gedurende de tijd van de ‘Wende’ en na de hereniging. De uit 18 portretten bestaande filmreeks vertelt over verlangens, successen, teleurstellingen, angsten en niet in de laatste plaats over zowel vrolijke alsook tragische gebeurtenissen. Het nieuw vormgegeven en in het jaar 2008 heropende museum stelt de biografie van de filmhelden voor, toont randverhalen, foto’s, documenten, brieven en de originele montagetafel van de auteurs Winfried en Barbara Junge. Bovendien kunnen hier alle films worden bekeken en gekocht. Verder liggen in het museum verscheidene honderden rollen ongepubliceerd materiaal opgeslagen, dat geordend en voor de kroniek bewerkt wordt. Tot het team van het museum behoort met Elke Hinkelmann een echt ‘kind van Golzow’.

Op 23 oktober 1989 en daarmee enkele dagen vóór de val van de Muur lukte Heinz-Dieter Kallbach, eerste piloot van de DDR-luchtvaartmaatschappij ‘Interflug’, de spectaculaire landing van een langeafstandsvliegtuig van het type Iljushin IL 62 op het slechts 860 m korte zweefvliegveld in Stölln in het noorden van het district Havelland. Deze buitengewone vliegtechnische prestatie werd opgenomen in het Guiness Book of Records. Vandaag de dag is in de IL 62 een tentoonstelling over de luchtvaartpionier Otto Lilienthal te bezichtigen, die niet ver van de landingsbaan zijn eerste vliegpogingen ondernam. Het vliegtuig wordt naar de voornaam van Lilienthals echtgenote liefdevol ‘Lady Agnes’ genoemd. In het passagiersvliegtuig met de originele opschriften kan men tegenwoordig ook gaan trouwen.

Het museum in het centrum van Cottbus toont in een ruimte een typische DDR-apotheek uit de jaren 60 en 70. Het meubilair is afkomstig van de Adler-Apotheke Fehrbellin. Getoond wordt een groot assortiment DDR-geneesmiddelen met hun ten dele heel karakteristieke geur. Bovendien is er documentatiemateriaal te zien over 40 jaar apotheekwerk in de DDR.